Recensies

Zo gaat dat dus

Voor het te laat is / Before it's too late

EEN DOCUMENTAIRE OVER EUTHANASIE BIJ DEMENTIE

Recensies

Voor het te laat is

Volkskrant - 19-05-2016

Lijden


Een documentaire laat zien hoe twee vrouwen toeleven naar het levenseinde waartoe ze hebben besloten.


Opvallend: de twee hoofdpersonen uit de documentaire Voor het te laat is (gisteren op NPO 2) lijken allebei sterke, stoere vrouwen, avontuurlijk ingesteld en wars van afhankelijkheid. Annie houdt van bergbeklimmen en reist graag in haar eentje naar Finland. Margriet was jarenlang verpleegster en woont nu in haar eentje. Toen de vrouwen op middelbare leeftijd begonnen te dementeren wisten ze meteen wat ze wilden: euthanasie voor het te laat is, dat wil zeggen, voor ze volgens de wet niet langer wilsbekwaam zijn.


Filmmakers Gerald van Bronkhorst en Marc Duijsings volgen Margriet en Annie in de maanden voorafgaand aan hun zelfgekozen levenseinde. De beslissing van de vrouwen staat vast, nu worden ze begeleid door een SCEN·arts (SCEN staat voor 'Steun en Consultatie bij Euthanasie'). De arts moet erop toezien dat de vrouwen weten waar ze voor tekenen: wat kunnen ze nog, wanneer willen ze niet verder leven?


Het is een precair onderwerp. Eerder dit jaar ontstond ophef over de documentaire Levenseindekliniek, waarin een arts de dementerende Hannie een dodelijke injectie toedient. Euthanasie zei haar familie. Moord, vonden veel kijkers. Hannie zou geen weloverwogen beslissingen meer kunnen nemen. Bert Keizer, verpleeghuisarts en columnist voor Filosofie Magazine, betoogde destijds dat de fout niet bij de artsen maar bij de documentairemakers lag: die hadden Hannies lijden niet goed overgebracht.


De regisseurs van Voor het te laat is lijken nu juist dat lijden inzichtelijk te willen maken. We zien Annie en Margriet steeds sneller aftakelen: Margriet weet niet meer hoe de Senseo werkt, Annie gaat steeds moeilijker praten. Margriet verdwaalt in haar eigen straat, Annie lacht bij een gesprek over zoekgeraakte autosleutels, haar ogen verraden dat ze niet weet waar het over gaat -elke schrijnende scène een stil argument bij hun beslissing.


Het pijnlijkst vond ik het fragment waarin Margriet en haar zussen een datum voor haar overlijden kiezen. Het moet snel gebeuren, want Margriet gaat rap achteruit, maar over twee weken heeft de ene zus het druk en daarna breekt de sinterklaasperiode aan- de zussen beginnen te bakkeleien: volgende week vrijdag dan maar?


Het is een dappere keuze deze scène te tonen, de zussen zouden weleens harteloos kunnen overkomen. Zelf zag ik in hun pragmatisme een overlevingsmechanisme: discussie als zandzakken tegen het verdriet.


Wel bleef ik met vragen zitten, Margriet en Annie lijden overduidelijk, maar hoe zouden ze hun lijden ervaren wanneer ze niet meer wilsbekwaam zijn, zich niet langer bewust van hun situatie? Is daar onderzoek naar gedaan, en wat vonden de vrouwen daarvan? De film laat wat minder ruimte voor zulke reflecties, en is daarmee misschien wel als de vrouwen zelf: nuchter en zelfverzekerd.


'Een beetje kil verteld, hè', zegt de arts nadat ze Annie heeft uitgelegd hoe de euthanasie in z'n werk gaat 'Nee hoor’ zegt Annie, 'juist praktisch', waarop de arts knikt: 'precies, niets engs, niets geheimzinnigs, zo gaat het.'


Ja, zo gaat het-dat laat Voor het te laat is erg mooi zien.


De film is misschien wel als deze vrouwen zelf: nuchter en zelfverzekerd


Voor het te laat is

NRC - 19-05-2016


Als je niet meer weet hoe koffiezetten moet


Dit was geen kwestie van 'huppakee, weg'. De documentaire Voor het te laat is (2DOC/KRO-NCRV) was juist tegengas, in de aangewakkerde discussie over euthanasie bij dementie. Om te laten zien dat het zo ook kan, dat de procedure effectief, netjes en goed kan worden gevolgd - en terecht, om er een lekenoordeel over te vellen. Dit ging volgens het boekje.


Documentairemakers Gerald van Bronkhorst en Marc Duijsings volgden enkele maanden twee oudere, alleenstaande vrouwen met progressieve dementie - je kon als kijker de progressie bij hen echt waarnemen. Dat was een groot contrast met de discutabele euthanasiegevallen ("Huppakee") in de documentaire Levenseindekliniek (2DOC/NTR), die begin dit jaar juist de randen van het toelaatbare opzocht. Het soelaas van die Levenseindekliniek, waar de huisarts weigerde, schetste bepaald geen gunstig beeld van euthanasieprocedures.


De documentaire van woensdagavond zette je wel meteen op scherp, in de kritische houding. We zagen in de openingsbeelden hoe Annie Zwijnenberg het drankje krijgt dat een einde aan haar leven zal maken. Terwijl ze ook helder uitlegde dat ze nog altijd volledig achter haar beslissing stond, en omringd werd door lieve familie. Ondraaglijk en uitzichtloos lijden? Niets mis mee, zo op het oog. Wacht maar, moeten de documentairemakers gedacht hebben: als u zich er even in verdiept, ziet u wel wat er aan de hand is.


Dat blijkt een ijzersterke montagekeuze.


Stapje voor stapje mochten wij, als waren we zelf SCEN-artsen, beoordelen of hier een einde aan zou mogen komen 'voor het te laat was'.


Ze tonen even later een tamelijk hartverscheurende gebeurtenis in het leven van de andere hoofdpersoon, Margriet Hermans. Ze zet koffie, voor haarzelf en de SCEN-arts. Daartoe legt ze twee koffiepads in de houder, plaatst de houder in de machine en aarzelt. Ze weet niet meer wat ze nu moet doen. Vergeten. Wel even twee kopjes onder de machine zetten, zegt de arts. Oh ja. Terwijl de koffie doorloopt, pakt Margriet schoteltjes. Met kopjes, weer.


Zo is haar leven nu. Als ze in bad gaat is ze "zo drie uur verder". Als ze haar voordeur probeert te openen, duurt het minuten voor ze de juiste sleutel heeft gevonden. Het gaat nét goed.


Door de situatie van Annie Zwijnenberg kun je je ook niet anders dan laten overtuigen. "Ik wil niet nog een winter door", weet zij. "Ik kan niets zelf regelen, want ik ben elke keer de draad kwijt.” Waarna we haar de draad inderdaad zien kwijtraken. Haar familie - ook een factor waar we ons graag door willen laten overtuigen: de nabestaanden moeten erachter staan - heeft er ook vrede mee, ze tonen zich liefdevol en berustend.


Tranen zijn er pas als Margriet haar zelfgekozen einde komt aankondigen bij de bakker: aan het meisje dat haar een week tevoren nog hielp toen ze de weg naar huis kwijt was. De tranen, van het bakkersmeisje, komen niet zozeer door de aangekondigde dood, maar wel door het besef dat dit de goede keuze was.